Artykuły Tematyczne

www.arttem.pl

Ustalenie genezy japońskiego teatru lalkowego, a również genezy samych lalek jest fantastycznie trudne z powodu braku jednoznacznych wiadomości dotyczących tego tematu. Według jednej z teorii ich początków trzeba szukać w gronie form importowanych na archipelag japoński, druga jednakże mówi o formie rodzimej rozwijającej się niezależnie od wpływów z Chin. Na poparcie pierwszej teorii przytacza się tezę, iż termin kugutsu (kukiełka), znaleziony w buddyjskim tekście z VIII wieku, jest tożsamy do greckiego słowa koukla i tureckiego kukla. Fonetyczne podobieństwo sugeruje, że sztuka lalkarska dotarła do Japonii z Azji Mniejszej poprzez Chiny, a następnie przez Koreę. Jednak japońscy folkloryści, wskazując na słowa kugu, , a oprócz tego kugutsu występujące w dawnych nazwach chramów shintoistycznych, poddają ową teorię krytyce. W Japonii od najdawniejszych czasów lalki wykorzystywane zostały w różnorakich sztukach widowiskowych albo religijnych. Były to w większości przypadków sznurkowe marionetki albo lalki na kijach operowane poprzez jedną osobę na przenośnej scenie. W Chinach w X wieku występowały już lalki mechaniczne i choćby wiadomo, że wiele sztuk dotarło do Japonii, nie wzbudziły większego zainteresowania. Początków teatru lalkowego, czyli ningy? j?ruri, trzeba szukać około tysiąca lat temu. Mianowicie w ówczesnej Japonii, wędrowni kuglarze urządzali zaprezentowania lalkowe. Na początku organizowali je na ulicach lub chodzili od lokalu mieszkalnego do domu, lecz wkrótce sekta buddyjska j?do zatrudniła ich, by przynosili rozgłos świątyniom. Niektórzy z tych lalkarzy używali miniaturowych scen zawieszonych na szyi. Przy pomocy jednej marionetki przedstawiali historię którejś z popularnych świątyń lub bóstwa buddyjskiego. Później prezentowania te zostały połączone z recytacją sekky? – kazań buddyjskich. Podobno pod koniec XVI wieku lalki były również używane poprzez kurtyzany w okolicach Kobe i ?saki, które przy ich pomocy zabawiały prywatnych klientów. Istnieje także podanie o kapłanie sinto zwanym D?kumb? z Nishinomiyi, który w celu uspokojenia morza modlił się do boga Ebisu (patrona rybaków). Niestety, po śmierci D?kumb? morze znów stało się burzliwe. Wówczas mnich Hyakuday? zrobił lalkę przypominającą zmarłego kolegę i naśladując jego głos modlił się efektywną w tej samej sprawie. Szybko rozeszła się wieść o utalentowanym lalkarzu, dzięki czemu mnich przybył do stolicy w celu wystąpienia w pałacu cesarskim. Zaprezentowanie okazało się sukcesem, co z kolei zaowocowało nowym misją polegającym na pacyfikowaniu bóstw w różnorakich prowincjach państwie Podczas jednej z wypraw Hyakuday? zmarł we wsi Sanj? na wyspie Awaji, gdzie tubylcy zainteresowali się jego umiejętnościami. Japoński teatr lalkowy w formie obecnej powstał pod koniec XVI wieku w wyniku połączenia trzech odrębnych form artystycznych: narracji j?ruri, sztuki lalkarskiej , a ponadto muzyki wykonywanej na samisenie. W połowie XV wieku popularnością cieszyła się historia o księżniczce J?ruri – J?ruri hime monogatari. Dzięki niej gatunek zyskał nazwę ningy? j?ruri używaną wymiennie z obecną nazwą buraku, , a oprócz tego były wprowadzone zmiany do dotychczasowych typów narracji. Od czasu narodzin teatru szukano również sposobu na udoskonalenie techniki manipulacji , a ponadto mechanizmu samych lalek. W ogromnym stopniu przyczyniła się do tego konkurencja pośród teatrami Takemotoza i Toyotakeza. Punktem przełomowym jednakże okazała się premiera w 1703 r. Sonezaki shinj? (Samobójstwo kochanków z Sonezaki), dramatu obyczajowego autorstwa Chikamatsu Monzaemona (1653-1725). To właśnie wówczas animatorzy ukazali się publiczności stając się całkiem widoczni.9 Przedtem, często lalki były poruszane ,od dołu” poprzez jednego animatora, schowanego za przepierzeniem przodu sceny. Istnieją natomiast dowody na to, że przed przełomowym rokiem, czyli 1734 r., kiedy słynny operator i scenarzysta teatru lalkowego Yoshida Bunzabur? (? – 1760) opracował sposób manipulacji lalkami przez trzy osoby, tzw. Sanninzukai, zdarzało się, że lalka była animowana w bardzo podobny sposób. Wydana w erze J?ky? (1664 – 1687) , a dodatkowo w pierwszych latach ery Genroku (1688 – 1703) Yakusha ezukushi (Zbiór podobizn aktorów) zawiera rycinę Sekky? magoshiroza, gdzie dwie lalki animowane są poprzez dwie albo trzy mężczyźni i kobiety. Dwuznaczność ilustracji dopuszcza dwie interpretacje podziału obowiązków między operatorami. Interpretacja pierwsza: jedna osoba porusza obydwoma ramionami lalki, do funkcji drugiej powinno się głowa, trzecia jednakże zajęta jest nogami. Interpretacja druga: jeden z operatorów porusza głową i ramionami, podczas gdy drugi utrzymuje ciało lalki w pozycji pionowej. Natomiast podział prac ukazany na owej ilustracji różni się od tego, co nazywamy aktualnie sanninzukai. Dodać należy, że zademonstrowanie takie odbywające się na blacie od stołu lub planszy do gry w go nazywane jest zashikigeri (salonowa rozrywka). Dopiero notka, wydana z okazji premiery Ashiya D?man ?uchi kagami w 1734 r. (Biały lis z lasu Shinoda) w teatrze Takemotoza, zawiera opis takiego podziału obowiązków między animatorami, jaki dzisiaj spotykamy przy poruszaniu lalką bunraku. Mowa w niej o technologii sanningakari, zamiast sanninzukai. Są to dwa różne słowa o tym samym znaczeniu.14 Zasadniczym animatorem był przywołany powyżej Yoshida Bunzabur? I. Jednak na bazie tej noty nie można stwierdzić, że owa technika stała się podstawą sztuki animowania lalki bunraku, gdyż nawet po 1734 roku zachowało się wiele ilustracji i opisów, w których lalki wciąż poruszane były przez jedną osobę. Musiało minąć jeszcze czterdzieści lat zanim technologia sanninzukai na dobre zadomowiła się na deskach lalkowego. Waznym źródłem dotyczącym rozwoju technologie sanninzukai, jest tekst z ilustracjami pt. T?se shibai katagi (Istota współczesnego teatru) z 1777 roku. Jedna z ilustracji ukazuje sztukę Ranjatai Nitta keizu (Niezwykłe kadzidło, czyli genealogia rodu Nitta). Są tam dwa poziomy powierzchni przeznaczonej na pokazanie, każda ograniczona płotkiem zakrywającym dolną połowę ciała animatora. Omozukai jest wyższy od osobistych pomocników (co sugeruje wykorzystanie wysokich drewnianych japońskich sandałów geta), ludzie zaś są ubrani na czarno i zakapturzeni. Została tutaj również została ustalona obecna wysokość lalek, wynosząca około 2/3 wysokości człowieka. żeby dowiedzieć się więcej na zagadnienie Japonii zapraszamy do szkoły japońskiego w Warszawie.